Home / Çağdaş Türk Ve Dünya Tarihi / Birinci Dünya Savaşı (1914–1918)

Birinci Dünya Savaşı (1914–1918)

I. Dünya Savaşı’ndan Önce Osmanlı Devleti’nin Durumu

  • Osmanlı Devleti 18. yüzyıldan itibaren Avrupa’daki bilim ve teknik alanında yapılan yenilikleri takip edemedi.
  • Fransız İhtilalı’ndan sonra yayılan milliyetçilik akımından Osmanlı Devleti olumsuz etkilendi. Osmanlı yönetimindeki milletler ayaklanmaya başladı.
  • Batılı Devletler, Osmanlı Devleti’nin topraklarını sömürge haline getirmek istediler.
  • Kapitülasyonlar nedeniyle Osmanlı ekonomisi zor durumdaydı.
  • Osmanlı Devleti Avrupa devletlerinin açık pazarı haline geldi. Sanayisi gelişemedi.
  • Osmanlı Devleti, ekonomisini düzeltmek için Avrupa’dan borç para aldı. Borçlarını ödeyemeyince Avrupalı devletler Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) yönetimini kurdular.
  • Osmanlı Devleti’nin, içinde bulunduğu kötü durumdan kurtulmak, çöküşü önlemek için ıslahatlar yapıldı.

Tanzimat ve Islahat Fermanları ilan edildi, I. Meşrutiyet ve II. Meşrutiyet ilan edildi.

I. Dünya Savaşı’nın Sebepleri

  • Büyük devletler arasındaki sömürgecilik yarışı. (EN ÖNEMLİ SEBEP)
  • Almanya (1871) ve İtalya’nın (1870) siyasi birliğini tamamlamasından sonra sömürge arayışına girmesi. Fransa ve İngiltere’nin sömürgelerine göz dikmesi.
  • Sömürgecilik yarışının devletlerarası bloklaşmaya yol açması.
  • Rusların Panslavizm politikası ile Boğazları ele geçirerek sıcak denizlere açılmak istemeleri.
  • 1871’de yapılan Almanya-Fransa Savaşı’nda Almanya’nın Fransa’ya ait taş kömürü ve demir yataklarıyla ünlü Alsas-Loren bölgesini ele geçirmesi.
  • Rusların Balkanlardaki Panslavizm politikasının Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nu olumsuz etkilemesi.
  • Rusların Panslavizm hareketlerine karşı Avusturya-Macaristan’ın Pancermenizm politikası.
  • Sırbistan’ın Bosna-Hersek bölgesini almak istemesi.
  • Devletlerin silahlanmaya hız vermeleri, yani aşırı silahlanmaları.
  • Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna’da Sırplı bir öğrenci  tarafından öldürülmesi
  • (savaşın bahanesi, görünen sebep).

NOT: I. Dünya Savaşı’nın en önemli sebebi; SÖMÜRGECİLİK’tir.

NOT: I. Dünya Savaşı başlarında İtalya taraf değiştirerek İtilaf Devletleri tarafına geçti. İtilaf Devletleri İtalya’ya Batı Anadolu, İzmir ve çevresini vaat etmişti. İttifak Devletleri İtalya’nın oluşturduğu boşluğu Osmanlı Devleti ve Bulgaristan ile doldurdu. Savaş devam ederken İtilaf Devletleri tarafına Romanya, Sırbistan, Japonya, Brezilya, Yunanistan, Portekiz, Amerika Birleşik Devletleri geçti.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girme Nedenleri

  • Osmanlı Devleti’nin kaybettiği toprakları (Mısır, Kars, Ardahan, Batum, Girit ve Kıbrıs Adası) geri almak istemesi (en önemli sebep)
  • Trablusgarp ve Balkan savaşlarında kaybettiği toprakları geri alma düşüncesi.
  • İngiliz, Fransız ve Rus sömürgesi altında yaşayan Müslüman milletleri bağımsızlıklarına kavuşturmak istemeleri.
  • Siyasi yalnızlıktan kurtulmak istemesi.
  • Borçlardan ve kapitülasyonlardan kurtulma isteği.
  • Devletin eski gücünü ve itibarını yeniden kazanmak istemesi.
  • Ekonomik çıkmazdan kurtulmak ve iktidara tam egemen olmak istenmesi.

Osmanlı Devleti’nin Almanya’nın Yanında Savaşa Girmek İstemesinin Sebepleri

  • Osmanlı Devleti’nin (İttihat ve Terakki Partisi) Almanya’nın savaşı kazanacağına olan inancı.
  • İttihat ve Terakki Partisi yöneticilerinin (Enver Paşa, Ziya Paşa) Alman hayranlığı.
  • Osmanlı Devletinin kaybettiği toprakları geri almak istemesi.
  • İngiltere, Fransa ve Rusya’nın Osmanlılara karşı düşmanca politikalar izlemesi.
  • Rusya ile aynı tarafta olmanın imkânsızlığı.

Almanya’nın Osmanlı Devleti’ni Kendi Yanında Savaşa İstemesinin Sebepleri                                                     

  • Yeni cepheler açarak ve savaşı daha geniş alanlara yayarak savaşın yükünü hafifletmek istemesi.
  • Osmanlı Devleti’nin jeopolitik konumundan yararlanmak istemesi.
  • Osmanlı Devleti’nin dini gücünden (halifenin gücünden) yararlanarak bütün Müslümanları İtilaf Devletlerine karşı kullanmak istemesi.
  • Rusya’ya Boğazlar yoluyla yardımda bulunulmasını engellemek istemesi.
  • Osmanlı Devleti’nin insan gücü ve hammadde kaynaklarından yararlanmayı amaçlaması.
  • Süveyş Kanalı’nın denetimini ele geçirip İngiltere’nin sömürgeleri ile olan bağlantısını kesmek.
  • Berlin-Bağdat demiryolu hattı ile Musul-Kerkük petrollerinden yararlanmak istemesi.
  • Savaş sonunda Osmanlı Devleti’nin hammaddelerinden yararlanarak, Osmanlı Devleti’ni pazar haline getirmek istemesi.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesi                                                                                                  

Akdeniz’de İngilizlerden kaçan iki Alman gemisi (Goben ve Breslav) Osmanlı Devleti’ne sığındılar. Osmanlı Devleti bu iki gemiyi satın aldığını bildirerek İngilizlere vermeyi reddetti. Gemilerin adları Yavuz ve Midilli olarak değiştirildi. Daha sonra bu iki Alman gemisi mürettebatı Türk kıyafetleri girmiş bir şekilde Karadeniz’e açılarak  Rus limanlarını (Odessa ve Sivastopol) bombaladı. Bunun üzerine Rusya Osmanlı Devleti’ne savaş açtı. Böylece Osmanlı Devleti bir oldu-bittiyle savaşa girmiş oldu. 

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesiyle;

  • Savaş geniş bir alana yayıldı.
  • Savaşı süresi 2 yıl uzadı.
  • Almanya’nın savaştığı cephelerin sayısı azaldı.
  • Yeni cepheler açıldı, mevcut cepheler genişledi.
  • İtilaf Devletlerinin özellikle Rusya’nın işi zorlaştı.

 Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nda Savaştığı Cepheler    

Savunma Cepheleri:    Çanakkale Cephesi,  Hicaz-Yemen Cephesi, Suriye-Filistin Cephesi, Irak Cephesi
Yardım Cepheleri: Makedonya Cephesi, Galiçya Cephesi, Romanya Cephesi
Saldırı(Taarruz) Cepheleri: Kafkas Cephesi, Kanal(Süveyş) Cephesi

                                                                                                                              Kafkasya (Doğu) Cephesi  

  • Osmanlı Devleti’nin savaştığı ilk cephedir (22 Aralık 1914).
  • Bu cephede Osmanlı Devleti, Ruslar ve Rusların kışkırtmış olduğu Ermenilerle savaştı.
  • Cephenin açılma nedeni; Almanya’nın Bakü petrollerini ele geçirmek istemesi; Enver Paşa’nın Orta Asya Türkleri’ni tek çatı
  • altında toplamak istemesi (Pantürkizm(Turancılık) düşüncesi)
  • Savaşı, kış şartlarının ağır olmasından dolayı bu cephede 90 bin askerimiz şehit oldu ve bu cephede Osmanlı kaybetti.
  • Sonuçları; Ruslar, Muş, Bitlis, Trabzon, Erzurum ve Erzincan’ı ele geçirdiler; İtilaf Devletleri Çanakkale’yi geçemediler ve Rusya’ya yardım gönderemediler. Bunun sonucunda Rusya’da ihtilal çıktı ve Rusya savaştan çekilmek zorunda kaldı (Brest-Litowsk Antlaşmasını imzalayıp savaştan çekildi/3 Mart 1918).

NOT: Daha sonra bu cepheye komutan olarak atanan M. Kemal, Rus ilerleyişini durdurdu, Muş ve Bitlis’i geri aldı.

NOT: Anadolu’da yaşayan Osmanlı vatandaşı Ermeniler, İngilizler ve Ruslar tarafından ayrı bir devlet kurma vaadiyle Osmanlı’ya karşı kışkırtılmışlardır. Kafkasya cephesinde Türk ordusuna karşı Rusya’nın yanında yer almışlar ve bilge halkına zarar vermişlerdir. Osmanlı Devleti bu isyanlar üzerine 27 Mayıs 1915 tarihinde Sevk ve İskân Kanunu’nu (Tehcir Yasası) çıkarmışlardır. Bu kanunla bazı Ermeniler, Suriye ve Irak’ın kuzeyine tehcir (göç) ettirilmişlerdir. Tehcir sırasında, bazı Ermeniler, salgın hastalıklar, göç esnasında yapılan hırsızlıklar vs. sebeplerle hayatlarını kaybettiler.

Kanal (Süveyş) Cephesi                                                                                                       

  • Almanların isteği ile açıldı (14 Ocak 1915).
  • Bu cephede Osmanlı Devleti İngilizlerle savaştı.
  • Nedeni; Osmanlı Devleti’nin Mısır’ı geri almak istemesi; Süveyş Kanalı’nı ele geçirip, İngilizlerin Hindistan sömürgeleri ile bağlantısını kesmek istemesi.
  • Savaşı, Osmanlı Devleti kaybetti (iklim koşulları, insan ve malzeme yetersizliği nedeniyle).

Irak Cephesi                                                                               

  • Cepheyi İngilizler açmıştır
  • Nedeni; İngiltere’nin Musul (Irak) petrollerinden yararlanmak istemesi; İngiltere’nin kuzeye çıkıp Rusya ile birleşmek istemesi, Türk güçlerinin İran’a girip Hindistan’ı tehdit etmesine engel olmak istemesi (sömürge yollarının güvenliğini sağlamak istemesi); Rusya’ya yardım etmek istemesi.
  • Savaşı, Osmanlı Devleti kaybetti.
  • Sonucu; zengin petrol yataklarına sahip Kuzey Irak, İngiltere’nin denetimine girdi.

Filistin-Suriye                                                                             

  • Osmanlı Devleti, İngiliz ve Araplarla savaştı. Osmanlı Devleti, bu savaşı kaybetti.

Hicaz-Yemen  

  • Osmanlı Devleti, İngiliz ve Araplarla savaştı.
  • Nedeni; Osmanlı Devleti’nin İngiliz ve Arapların elindeki kutsal yerleri ele geçirmek istemesi.
  • Savaşı, Osmanlı Devleti kaybetti.

Çanakkale Cephesi  

  • Cephe İtilaf Devletleri tarafından açılmıştır (1915).
  • Nedeni; Çanakkale ve İstanbul Boğazları’nı alıp İstanbul’u ele geçirmek; Rusya’ya yardım götürmek; Anadolu ve Rumeli arasındaki bağlantıyı kesmek; Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak.

 Çanakkale Cephesi’nin Sonuçları

  • Rusya’ya yardım gönderilemediği için ihtilal çıktı ve Rusya savaştan çekildi (Rusya’da Bolşevik İhtilali çıktı, Çarlık rejimi yıkıldı. 3 Mart 1918’de Brest-Litowsk anlaşması imzalandı ve Rusya savaştan çekildi)
  • Dünya Savaşı uzadı ve geniş bir alana yayıldı.
  • Bulgaristan İttifak Devletleri tarafına geçti.
  • Yaklaşık 500 bin insan öldü.
  • İtilaf Devletleri amaçlarına ulaşamadılar.
  • Kemal bu cephedeki başarılarından dolayı tanındı (Kurtuluş Savaşı’nda lider olarak kabul edilmesine neden oldu).
  • Türklerin bu cephedeki başarıları diğer devletlere örnek oldu ve bu devletler bağımsızlık mücadelesi başlattı.
  • NOT: Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’nda müttefiklerine yardım etmek amacıyla Sınırları Dışında da savaştı. Sınırlarımız Dışında Savaştığımız Cepheler: Romanya, Makedonya, Galiçya.

            ABD, savaşın başında tarafsızdı. Ancak İngiltere ve Fransa’ya gemi, silah, cephane vs. satıyordu. Bunun üzerine Almanya, ABD’nin ticaret gemilerini batırmaya başladı. Ekonomik zarara uğrayan ABD böylece I. Dünya Savaşı’na girdi (1917). İngiltere’nin I. Dünya Savaşı’na girmesi ile savaşı İtilaf Devletleri kazandı.

NOT: ABD başkanı Wilson, I. Dünya Savaşı girerken Wilson İlkeleri’ni yayınladı.

Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918):

  • Yenenler yenilenlerden toprak almayacaktır (savaş sonunda yenenler bu maddeyi aşacaklar, manda-himaye yönetimi kurdular).
  • Yenenler yenilenlerden savaş tazminatı almayacaktır.
  • Devletlerarasında gizli antlaşmalar yapılmayacaktır.
  • Dünya’da kalıcı bir barış için “Milletler Cemiyeti” (Cemiyet-i Akvam) kurulmalıdır.

NOT: Milletler Cemiyeti savaş sonucu kurulmuş, kuruluş amacı yeni bir dünya savaşını önlemek ve barışı korumaktı. Ancak bir süre sonra, cemiyet, büyük devletlerin kontrolüne girdiğinden ve II. Dünya Savaşı’nı engelleyemediğinden 1945 sonrası kapatılmış, yerine Birleşmiş Milletler kurulmuştur.

  • Her devlet kendi güvenliğini koruyacak kadar silah üretecektir.

NOT: Dünya’da ilk silahsızlanma önerisidir.

Türkleri İlgilendiren Kısım;     

  • Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerde kesin egemenlik hakkı tanınmalıdır.
  • Türk egemenliğinde yaşayan diğer milletlere kendi kendini yönetme hakkı verilmelidir (bizim için kötü bir madde).
  • Boğazlar, bütün devletlerin gemilerine açık olmalıdır (bu da bizim için kötü bir madde).

NOT: Wilson İlkeleri genel olarak yenilen devletleri koruyucu niteliktedir. Bunun nedeni; İngiltere ve Fransa’nın toprak ve savaş tazminatı alarak güçlenmesini istememeleridir.

NOT: Wilson İlkeleri, Kurtuluş Savaş’ımızın temel belgesi olan Misak-ı Milli’nin içeriğini oluşturmuştur. 

Savaşın Sonunda İmzalanan Ateşkes Antlaşmaları                                                                          

  • Bulgaristan = Sofya Ateşkes Antlaşması (29 Eylül 1918)
  • Osmanlı Devleti = Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
  • Avusturya-Macaristan = Villa Gusti Ateşkes Antlaşması (3 Kasım 1918)
  • Almanya = Rethondes Ateşkes Antlaşması (11 Kasım 1918)

NOT: I. Dünya Savaşı’nın sonunda imzalanacak barış antlaşmalarının maddeleri Paris Barış Konferansı’nda belirlendi (18 Ocak 1919)

 I. Dünya Savaşı’nı Bitiren Barış Antlaşmaları

İtilaf Devletleri ile;

  • Almanya = Versay Antlaşması (28 Haziran 1919)
  • Avusturya = Sen Germen Barışı(10 Eylül 1919)
  • Macaristan = Triyanon Antlaşması (6 Haziran 1920)
  • Bulgaristan = Nöyyi Antlaşması (27 Kasım 1919)
  • Osmanlı Devleti = Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

NOT: Sevr Barış Antlaşması uygulanmamıştır. Çünkü devletlerarası hukuka göre bir atlaşmanın uygulanabilmesi için meclis tarafından onaylanması gerekir.

I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları

  • Dünya Savaşı’nı İtilaf Devletleri kazandı.
  • Büyük imparatorluklar (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Çarlık Rusya’sı) yıkıldı.
  • Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Avusturya, Macaristan, Sovyetler Birliği, Türkiye gibi yeni devletler kuruldu.
  • Dünya barışını sağlamak, devletlerarası sorunları çözmek amacıyla “Milletler Cemiyeti” (Cemiyet-i Akvam) kuruldu (20 Ocak 1920).
  • Bazı ülkelerde rejim (yönetim) değişikliği oldu. İtalya’da Faşizm, Almanya’da Nazizim, Rusya’da Kominizm (Sosyalizm) gibi. Cumhuriyet yaygınlaştı.
  • Sömürgecilik isim değiştirerek manda ve himaye adını aldı.
  • Almanya tüm sömürgelerini kaybetti, ordusu terhis edildi, silah sanayi kurması yasaklandı.
  • İngiltere büyük bir ekonomik güce sahip oldu.
  • Dünya Savaşı’nın sonuçları II. Dünya Savaşı’na zemin hazırladı (Versay Antlaşması çok ağır şartları olan bir antlaşmaydı, şartları II. Dünya Savaşı’nın bir sebebi oldu).

Bir Cevap Yazın