9.Sınıf Tarih Dersi 1.Dönem 1.Yazılı (2025-2026)

Merhaba sevgili öğrenciler.  Bu çalışmamız 9. sınıf tarih dersi 1. dönem 1. yazılı sınavı üzerine olacak.  Millî Eğitim Bakanlığı’nın hazırladığı senaryolar ve öğrenme çıktılarına göre örnek sorular üzerinden konuyu ele alacağız.  Öğretmenlerinizin size verdiği senaryolara bakarak hangi öğrenim çıktısından sorumlu olduğunuzu öğrenmeniz çalışmanızda size katkı sağlayacaktır.  Biz burada senaryoda olan şekliyle öğrenip çıktılarını paylaşıp altında örnek soruları çözeceğiz.  Sınavlarınızda hepinize başarılar dilerim. Bakanlığın yayınladığı öğrenim çıktıları aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

9.Sınıf Tarih Dersi 1.Dönem 1.Yazılı sınavını indirmek için yazının sonundaki bağlantıya tıklayınız.

Senaryolara baktığımızda 9. sınıf tarih dersi 1. dönem 1. yazılı sınav için toplam 6 senaryo mevcuttur.  İlk öğrenme çıktınız tüm senaryolarda mevcut olup bu konu hakkında kesinlikle soru çıkacaktır.

TAR.9.1.1. Tarih öğrenmenin bireye ve topluma faydalarını yorumlayabilme

Soru: 1 Bir olayın tarih biliminin konusu olarak kabul edilebilmesi için yerine getirmesi gereken dört temel kıstası (şartı) maddeler halinde yazınız.

·  Geçmişte yaşanmalı (üzerinden ortalama 50 yıl geçmiş olmalı).

·  İnsana ait olmalı (konusu insan faaliyetleri olmalı).

·  İnsanları etkilemeli (sonuçları insanları etkilemeli).

·  Yer ve zaman göstermeli.

Soru: 2 Tarihsel Hikâye: “Kayıp Değirmen ve Unutulan Kış”

İstanbul’un küçük bir sahil köyünde, 1968 yılının kasım ayında, şiddetli bir fırtına çıktı. Bu fırtına, sadece o yılın hava olayı olarak kalmadı; köyün sembolü olan ve yüzlerce yıldır un öğüten Ahşap Değirmen’i yerle bir etti. O sırada Değirmen’de çalışan ve köyün en yaşlı ve bilge insanlarından olan Mehmet Usta, bu olayda ağır yaralandı.

Değirmenin yıkılması (geçmişte yaşanmalı), sadece bir binanın kaybı değildi. Köy halkının temel geçim kaynağı olan un üretimi durdu. O kış, köy halkı büyük bir yokluk ve açlıkla mücadele etti; çevre köylere göçler başladı. Fırtınanın kendisi bir doğa olayıydı ama yol açtığı bu sosyo-ekonomik çöküş, köyün 50 yıl boyunca toparlanamamasına ve nüfusunun azalmasına neden oldu.

Bu olaydan sonra, 1968 yılındaki o “Kasım Fırtınası ve Değirmenin Yıkılışı”, köyün tarihinde bir dönüm noktası olarak anılmaya başlandı.

Yukarıdaki “Kayıp Değirmen ve Unutulan Kış” Hikâyesi tarihin konusuna girer mi? Sebepleriyle beraber açıklayınız?

Evet, yukarıdaki “Kayıp Değirmen ve Unutulan Kış” Hikâyesi,  tarih tanımının temel kıstaslarını karşıladığı için tarihin konusuna girer.

Sebepleriyle Açıklama:

Hikâyenin tarihin konusu içerisine girmesini sağlayan temel kıstaslar şunlardır:

• Geçmişte Yaşanmalı (Ortalama 50 Yıl):

Hikâye Vurgusu: Olay 1968 yılında yaşanmıştır. Günümüzden (2025) bakıldığında olayın üzerinden 50 yıldan fazla süre geçmiştir. Bu, tarihin “bir olayın tarihî olay olabilmesi için üzerinden ortalama 50 yıl geçmiş olması gerekir” kıstasını karşılamaktadır.

• İnsana Ait Olmalı:

Hikâye Vurgusu: Hikâye, Değirmen’de çalışan Mehmet Usta’yı ve köy halkının geçim kaynağı olan un üretiminin durmasını konu alır. Bu, insan faaliyetlerini ve insan yaşamını merkeze almaktadır.

• İnsanları Etkilemeli (Doğa Olayı Kuralı):

Hikâye Vurgusu: Fırtına (doğa olayı) Değirmen’i yıkmış olsa da asıl tarihî konu fırtınanın sonuçlarıdır. Köy halkının yokluk ve açlıkla mücadele etmesi ve göç etmesi gibi sosyo-ekonomik sonuçlar, insan yaşamını uzun vadede kökten etkilemiştir. Metindeki, “Doğa olayları tarihin konusu içerisine girmez ancak sonuçları insanı etkilerse tarihin konusu içerisine girer” kuralını doğrudan karşılamaktadır.

• Yer ve Zaman Göstermeli:

Hikâye Vurgusu: Olayın yeri İstanbul’un küçük bir sahil köyü, zamanı ise 1968 yılının Kasım ayı olarak net bir şekilde belirtilmiştir. Bu durum, olayın “gerçeklik olgusunu kaybetmemesi” için gereken kıstası sağlamaktadır.

Sonuç olarak: Olayın geçmişte belirli bir yer ve zamanda yaşanmış olması ve sonuçlarının insan toplumunu derinden etkilemesi nedeniyle, hikâye açıkça tarih biliminin inceleme alanına girmektedir.

Soru: 3 Tarihsel Hikâye: “Kayıp Ferman ve Tuz Vergisi”

17. yüzyılın başlarında, Batı Anadolu’da, Sultan III. Murad döneminde, köylülerin ekonomik durumunu derinden etkileyen ve isyanlara yol açan bir “Ağır Tuz Vergisi” uygulaması başlamıştır. Tarihçi Ahmet Bey, bu dönemdeki isyanları ve verginin sebeplerini araştırmak için yola çıkar.

Ahmet Bey, ilk olarak döneme ait resmi Osmanlı Arşivlerinde A16/78 numaralı fermana ulaşır. Bu ferman, Tuz Vergisinin aslında Hazine’nin Avrupa’daki savaş masraflarını karşılamak amacıyla çıkarıldığını gösterir.

Ancak, dönemin bazı vakayinamelerinde (kroniklerinde) verginin tek sebebinin vezirlerin kişisel zenginleşme hırsı olduğu iddia edilmektedir. Ahmet Bey, bu iddiaları, vezirlerin mal varlığı kayıtları ve ticari anlaşmalar gibi farklı birincil kaynaklarla karşılaştırır. Kaynaklar arası bu titiz inceleme, vezirlerin zenginleştiğini ancak bunun ana sebep değil, bir sonuç olduğunu ortaya koyar.

Ahmet Bey, kendi siyasi görüşlerini veya vezirlere olan kişisel nefretini bir kenara bırakarak, isyanların asıl nedeninin Hazine’nin borçları ve halkın ağırlaşan geçim sıkıntısı olduğu sonucuna varır. Böylece, sadece bir iddiayı değil, belgelere dayalı bilimsel bir analizi ortaya koyar.

Tarihçi Ahmet Bey’in, “Kayıp Ferman ve Tuz Vergisi” Hikâyesinde vezirlerin zenginleşme iddialarını araştırırken izlediği yöntem, metinde belirtilen “Tarihin yorumları tarafsız olmalı ve kendi dünya görüşünü yansıtmamalıdır” ve “Belgelere dayalı olmalıdır” kıstaslarını nasıl karşılamıştır? Hikâyeden iki ayrı eylem belirterek açıklayınız.

Hikâyedeki tarihçi Ahmet Bey’in eylemleri, belirtilen kıstasları şu şekilde karşılamıştır:

• “Belgelere dayalı olmalıdır” kıstası:

Açıklama: Ahmet Bey, iddialara kulak vermek yerine, verginin asıl sebebini belirlemek için doğrudan döneme ait resmi Osmanlı Arşivlerindeki A16/78 numaralı fermana ulaşmıştır. Ayrıca vezirlerin zenginleşme iddialarını mal varlığı kayıtları ve ticari anlaşmalar gibi farklı birincil kaynaklarla karşılaştırmıştır.

• “Tarihin yorumları tarafsız olmalı ve kendi dünya görüşünü yansıtmamalıdır” (Objektiflik) kıstası:

Açıklama: Ahmet Bey, iddiaları veya kendi kişisel siyasi görüşlerini/nefretini bir kenara bırakarak, sadece kaynaklar arası titiz inceleme sonucunda ortaya çıkan kanıtlara dayanmıştır. Verginin asıl nedeni olarak da kendi yorumunu değil, belgelerin gösterdiği Hazine’nin borçlarını ve halkın ağırlaşan geçim sıkıntısını tespit etmiştir.

Soru: 4 Aşağıda, metinlerde yer alan üç farklı tarihçinin tarih bilimine dair görüşleri verilmiştir. Her bir tanımın, tarihin hangi özelliğine veya yöntemine temel olarak vurgu yaptığını açıklayınız:

1. Halil İnalcık: “Bir tarihçi, gönlünden geçeni değil olmuş ve olanı tarafsız bir surette çalışmak zorundadır.” (Bu tanım, tarihin hangi özelliğine vurgu yapmaktadır?)
2. Jackson Turner: “Tarih, geçmişten bize ulaşan tanıtıcı ve yorumcu bir anlayışla incelenen kalıntılardır.” (Bu tanım, tarihin hangi özelliğine vurgu yapmaktadır?)
3. Edward Hallet Carr: “Tarihçi ile olaylar arasında bir etkileşim, geçmişle günümüz arasında bitmeyen bir diyalogdur.” (Bu tanım, tarihin hangi özelliğine vurgu yapmaktadır?)

İşte her bir tanımın yaptığı temel vurgular:

• Halil İnalcık: Vurgu: Objektiflik (Tarafsızlık). Bir tarihçinin kişisel duygu, düşünce ve ideolojilerini bir kenara bırakarak, yalnızca gerçekliği ve olguları temel alması gerektiğine vurgu yapar.
• Jackson Turner: Vurgu: Kanıtların Yorumlanması (Yorumculuk). Tarihin sadece geçmiş olayların pasif bir kaydı olmadığını, geçmişten kalan maddi ve manevi izlerin (kalıntıların) günümüz bakış açısıyla analiz ve anlamlandırma süreçlerinden geçtiğine vurgu yapar.
  • Edward Hallet Carr: Vurgu: Süreklilik ve Etkileşim. Tarihsel sürecin geçmişte kalıp bitmediğine; aksine, tarihçinin (günümüzün temsilcisi olarak) geçmiş olayları yorumlayarak bu olaylarla sürekli bir etkileşim ve anlamlandırma ilişkisi kurduğuna, yani tarihin dinamik bir süreç olduğuna vurgu yapar.

Soru: 5 Eren, tarih dersinde okuduğu, 18. yüzyılda aynı olay hakkında yazılmış iki farklı kaynağın tamamen zıt görüşler içerdiğini fark etmiştir. Bir kaynak olayın liderini “halk kahramanı” olarak yüceltirken, diğeri aynı kişiyi “baskıcı bir zalim” olarak nitelendiriyordu. Eren bu çelişki karşısında şaşırmak yerine, iki kaynağı da dikkatle inceleyerek yazarın hangi menfaat gruplarına yakın olduğunu, hangi ortamda yazdığını analiz etmeye başladı. Ayrıca, o dönemin insanlarının değer yargılarını anlamaya çalışarak, liderin kararlarının ardındaki duyguları ve dünyaya bakış açılarını hayal etmeye çalıştı.

Eren’in tarih dersinde karşılaştığı çelişkili kaynaklar ve bunlara karşı geliştirdiği düşünce biçimi, yukarıdaki metinlerde belirtilen tarihin bireye sağladığı iki temel faydayı uygulamalı olarak göstermektedir. Bu iki faydayı metinlerden bularak, Eren’in hangi eyleminin hangi faydayı karşıladığını açıklayınız.

• Tarih Öğrenmenin Bireye Faydası: Sorgulama ve Eleştirel Düşünme Becerisi

Açıklama: Eren’in, çelişkili ifadeler karşısında şaşırmak yerine, kaynakları ve yazarlarını analiz ederek doğru-yanlış ayrımı yapmaya çalışması, metinde belirtilen “Farklı kaynaklarda tespit edilen çelişkili ifadeler insanların sorgulama ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirir.” maddesini uygulamıştır.

• Tarih Öğrenmenin Bireye Faydası: Tarihsel Empati

Açıklama: Eren’in, o dönemin insanlarının değer yargılarını, dünyaya nasıl baktıklarını ve ne hissettiklerini anlamaya çalışması, metinde belirtilen “Geçmişte yaşamış insanların değer yargıları, olaylara ve dünyaya nasıl baktıkları ve ne hissettikleri tarihsel empati ile anlaşılabilir.” maddesini uygulamıştır.

Soru: 6 Tarihçi Leyla Hanım, gençlere yönelik bir seminerde, 1920’lerin başında kurulan genç Türkiye Cumhuriyeti’nin, geçmişte defalarca yaşanan toprak kayıpları ve iç karışıklıklar gibi “ortak hafızadaki hataları” ders alarak, eğitimde ve sanayileşmede köklü ve uzun vadeli planlar yaptığını anlattı. Leyla Hanım, o dönemki bu planlamaların altında, halkın ortak bir geçmişte birleşme ve bayrak sevgisi, ulusal bağımsızlık gibi manevi değerler etrafında toplanma arzusunun yattığını, bunun da toplumsal birliğin teminatı olduğunu vurguladı.

Leyla Hanım’ın seminerde bahsettiği, geçmişteki hatalardan ders alarak gelecek planlaması yapılması ve manevi değerler etrafında birleşme süreçleri, metinlerde belirtilen tarihin topluma sağladığı hangi iki ana fayda ile ilişkilidir? Metinlerden ilgili maddeleri bularak açıklayınız.

• Tarih Öğrenmenin Topluma Faydası: Geleceğe Yön Verme ve Hata Tekrarını Önleme

Açıklama: Türkiye Cumhuriyeti’nin geçmişteki hatalardan (toprak kayıpları, iç karışıklıklar) ders alarak sanayileşme ve eğitimde uzun vadeli planlar yapması, metinde belirtilen “Tarih, geçmişin ışığında bugünün anlaşılmasına ve yarına yön verilmesini sağlar. Geçmişteki hataları tekrar etmeyen toplumlar gelecekle ilgili doğru planlama ve analizlerle daha iyi bir yaşam düzeyine ulaşır.” maddesiyle doğrudan ilişkilidir.

• Tarih Öğrenmenin Topluma Faydası: Milli Bilinç ve Manevi Değerlerin Gelişimi

Açıklama: Halkın ortak geçmişte birleşme, bayrak sevgisi ve ulusal bağımsızlık gibi manevi değerler etrafında toplanma arzusu, metinde belirtilen “Milli bilinci oluşturarak toplumun birlik ve beraberlik içinde olmasını sağlayan tarih, toplumdaki manevi değerlerin gelişmesinde önemli rol oynar.” ve “Tarih vatan sevgisi, bayrak sevgisi, ulusal bağımsızlık… gibi kavramların oluşmasına milli bilincin gelişmesine çok büyük katkı sağlar.” maddeleriyle ilişkilidir.

Soru: 7 Tarihin bir topluma sağladığı en az dört (4) temel faydayı maddeler halinde yazınız.

Tarihin topluma sağladığı dört temel fayda:

• Milli ve Toplumsal Kimliğin Oluşması: Ortak dil, coğrafi birliktelik, ülke ve kültür birliği gibi unsurlarla milli ve toplumsal kimliğin oluşmasında önemli rol oynar.
  • Milli Bilinci ve Birliği Güçlendirme: Milli bilinci oluşturarak toplumun birlik ve beraberlik içinde olmasını sağlar; vatan sevgisi, ulusal bağımsızlık gibi kavramların gelişmesine katkı sunar.
  • Geleceğe Yön Verme ve Hata Tekrarını Önleme: Geçmişin ışığında bugünün anlaşılmasına ve yarına yön verilmesini sağlar; geçmişteki hataları tekrar etmeyen toplumlar daha iyi bir yaşam düzeyine ulaşır.
  • Ortak Hafızayı Biçimlendirme: Tarih bilimi sayesinde geçmiş hakkındaki aktarımlar, ulusların ortak hafızasını biçimlendirir.

Soru: 8 Tarihin bir bireye kazandırdığı veya gelişmesine yardımcı olduğu en az dört (4) kişisel faydayı maddeler halinde yazınız.

Tarihin bireye sağladığı dört temel fayda:

• Kendini Tanıma ve Kimlik Oluşumu: İnsanın kendisini tanıyıp bilmesini, kendi kimliğinin oluşmasını sağlar.
• Sorgulama ve Eleştirel Düşünme Becerisi: Farklı kaynaklardaki çelişkili ifadeler bireylerin sorgulama ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirir.
• Empati Kurma Yeteneği (Tarihsel Empati): Geçmişte yaşamış insanların değer yargıları, olaylara ve dünyaya nasıl baktıkları tarihsel empati ile anlaşılabilir.
• Araştırma ve Kanıt Kullanma Becerisi: Uyguladığı yöntem gereği bireylerde araştırma ve kanıt kullanma becerisini artırır.

Soru: 9 Tarihin konusunun merkezinde insan ve insan faaliyetlerinin yer alması kuralına göre, bir doğa olayının (örneğin bir sel veya salgın) tarihin bilimsel inceleme alanı içerisine girebilmesi için karşılaması gereken temel şart nedir?

Bir doğa olayının (sel, salgın, deprem vb.) tarihin bilimsel inceleme alanı içerisine girebilmesi için karşılaması gereken temel şart şudur:

• Doğa olayının kendisi değil, sonuçlarının (neden olduğu değişimlerin) insanları, insan yaşamını veya toplumları (ekonomik, sosyal, askerî, demografik vb. açılardan) etkilemesi gerekir.

Örnek: Orta Çağ’da yaşanan veba salgını tarihin konusu değilken, bu salgın sonucunda toplumların ekonomik, askerî ve demografik bakımdan zayıflaması tarihin konusu içerisine girer.

Soru: 10 Tarihin konusunu oluşturan insan faaliyetleri ve eylemleri çeşitli ilgi alanlarına (sosyal, siyasi, ekonomik vb.) ayrılmıştır. Bu bilgiler ışığında aşağıdaki soruları cevaplayınız:

Aşağıdaki olayları inceleyerek, karşılarına hangi alan ile ilişkili olduğunu yazınız?

Soru: 11 Tarihsel Olay ve Tarihsel Olgu arasındaki temel farkı belirterek, her bir kavrama uygun birer örnek veriniz.

• Tarihsel Olay ve Tarihsel Olgu’nun Temel Farkı:

Tarihsel Olay, başlangıç ve bitiş tarihi belli olan kısa süreli, tekil eylemlerdir (somuttur).

Tarihsel Olgu ise, etkilerini geniş sahalarda uzun zaman hissettiren, başlangıç ve bitiş tarihi belli olmayan uzun süreli, soyut gelişmelerdir.

• Tarihsel Olay Örneği:
  • İstanbul’un Fethi (29 Mayıs 1453)
  • Malazgirt Meydan Muharebesi (26 Ağustos 1071)
  • Fransız İhtilali’nin Başlangıcı (1789)
• Tarihsel Olgu Örneği:
  • Anadolu’nun Türkleşmesi (Uzun yıllar süren bir süreç)
  • Sanayileşme veya Sanayi İnkılabı (Etkilerini uzun yıllara yayan bir dönüşüm)
  • Feodalitenin Yıkılışı (Uzun bir döneme yayılan toplumsal ve siyasi değişim)

Senaryolara baktığımızda 9. sınıf tarih dersi 1. dönem 1. yazılı sınav için toplam 6 senaryo mevcuttur.  Bu(TAR.9.1.2. Tarihin doğasını farklı kaynaklar üzerinden inceleyebilme) öğrenme çıktınız tüm senaryolarda mevcut olup bu konu hakkında kesinlikle soru çıkacaktır.

TAR.9.1.2. Tarihin doğasını farklı kaynaklar üzerinden inceleyebilme

Soru: 12 Tarihsel bilginin özellikleri nelerdir? 4 tanesini yazınız.

• Deney ve Gözlem Yöntemi Uygulanamaz: Tarihsel bilgi, geçmiş yaşantıları ele aldığı için fen bilimlerindeki gibi laboratuvar ortamında tekrarlanamaz ve üzerinde gözlem yapılamaz. Bu durum, tarih bilimini diğer bilimlerden ayıran en temel özelliktir.
• Kesin Kural ve Yasaları Yoktur (Tekrarlanmaz ve Genellenemez): Tarihsel olaylar tekrarlanamaz (“Tarih tekerrür etmez”) ve bu nedenle fen bilimleri gibi kesin yasalaradayandırılamaz veya genellenemez. Tarihi olaylarda aynı sebepler, aynı sonuçları doğurmayabilir.
• Belgelere Dayalıdır: Tarih, kaynaklara ve kanıtlara dayandırılması gereken bir disiplindir. Elde edilen belgeler, bulgular ve anlatılar; tarihî olayların aydınlatılmasındaki en önemli unsurdur ve belgelere dayanmayan bir yorum bilimsel değildir.
• Objektiflik ve Dönemin Koşullarında İncelenme Zorunluluğu Vardır: Her tarihsel olay kendi döneminin özgün koşulları içerisinde incelenmelidir. Günümüz değer yargıları ile geçmişteki olayları açıklamaya çalışmak objektifliğe aykırıdır ve “anakronizm” adı verilen hataya düşülür.

Soru: 13 Hikâye: “Sultanın Kararnamesi ve Tarihçi Zeynep”

Tarihçi Zeynep, 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda, bir vergi artışına yol açan bir Sultan Kararnamesi üzerine çalışıyordu.

Zeynep, ilk olarak kararnamenin bir nüshasını ve döneme ait diğer mali kayıtları titizlikle inceledi. Kararname, halkın zor durumuna rağmen verginin sert bir şekilde artırıldığını gösteriyordu. Zeynep, bu durumu hemen “Sarayın gaddarlığı” olarak yorumlamak yerine durdu. Bugünün refah anlayışı ve insan hakları bilgisiyle, o dönemki ekonomik şartları, savaş masraflarını ve merkezi otoritenin yapısını anlamaya çalıştı

Bir meslektaşı ona şöyle bir eleştiri getirdi: “Bu vergi artışının kesin sonuçlarını biliyoruz, bu yüzden bu olay mutlaka gelecekteki bir vergi artışında da aynı tepkiyi doğuracaktır.” Zeynep bu yoruma katılmadı; çünkü her dönemin sosyal ve ekonomik yapısının farklı olduğunu biliyordu. Ayrıca, çalıştığı kararnamenin bazı bölümlerinin zamanla farklı şekillerde yorumlandığını gördü. Bu durum, eldeki belge ve kanıtlar değişebileceği için geçmişi yorumlama şekillerinin de durağan olmadığını gösteriyordu.

Yukarıdaki Hikâyede Tarihçi Zeynep’in sergilediği tutumlar ve yaptığı değerlendirmeler, Tarihsel Bilginin/Biliminin aşağıdaki üç farklı temel özelliğini nasıl yansıtmaktadır? Hikâyeden ilgili eylemleri belirterek açıklayınız.

1. Anakronizmden Kaçınma Zorunluluğu
2. Genellenemezlik (Tarihin Tekrar Etmemesi)
3. Belgelere ve Kanıtlara Dayalı Olma

• Anakronizmden Kaçınma Zorunluluğu:

Açıklama: Zeynep’in, kararı hemen “Sarayın gaddarlığı” olarak yorumlamak yerine, olayı bugünün refah anlayışı ve insan hakları bilgisiyle değil, o dönemin ekonomik şartları, savaş masrafları ve merkezi otoritenin yapısı ile anlamaya çalışması, anakronizmden kaçınma zorunluluğunu yansıtır.

• Genellenemezlik (Tarihin Tekrar Etmemesi):

Açıklama: Zeynep’in, meslektaşının “bu olayın gelecekteki bir vergi artışında da aynı tepkiyi doğuracağı” yönündeki yorumuna katılmaması; her dönemin koşulları farklı olduğu için tarihî olayların sonuçlarının kesin yasalara bağlanamayacağını ve genellenemeyeceğini gösterir.

• Belgelere ve Kanıtlara Dayalı Olma:

Açıklama: Zeynep’in, çalışmasına başlamadan önce Sultan Kararnamesi’nin bir nüshasını ve döneme ait diğer mali kayıtları titizlikle incelemesi, tarih biliminin kaynaklara ve kanıtlara dayandırılması gereken bir disiplin olduğu özelliğini yansıtır.

Soru: 14 Bir tarihçinin elde ettiği kaynakların güvenilirliğini ve geçerliliğini test etmek için uyguladığı iki temel aşama:

1. Kaynakları inceleme ve eleştirme.
2. Olana ilişkin ilişki kurma (olaylar arasındaki ilişkiyi belirleme).

“Tarihsel Bilgi, tarihçinin bakış açısıyla, belgelerin niteliği ve niceliğiyle sınırlanmış, geçmişteki tarihsel öneme sahip olaylar arasından seçilmiş konulara dair bilgidir.”

Bu tanımı göz önünde bulundurarak, bir olay hakkında üretilen tarihsel bilginin mutlak ve değişmez olmamasının ardındaki iki temel sınırlayıcı etken nedir?

Tarihsel bilginin mutlak ve değişmez olmamasının ardındaki iki temel sınırlayıcı etken şunlardır:

• Tarihçinin Bakış Açısı: Tarihsel bilgi, tarihçinin kendi seçimi, yorumu ve değerlendirmesi ile şekillenir. Aynı olayı inceleyen farklı tarihçiler, kendi dünya görüşleri ve öncelikleri nedeniyle farklı sonuçlara ulaşabilir.
• Belgelerin Niteliği ve Niceliği (Kaynak Sınırlılığı): Tarihsel bilgi, sadece geçmişten günümüze ulaşabilen kaynaklara (belgelerin kalitesi ve miktarı) bağlıdır. Kaynak sayısı az ise veya niteliği düşükse (güvenilir değilse), bilgi sınırlı ve eksik kalacaktır. Ayrıca metinlerde belirtildiği gibi, yeni belgeler ortaya çıktıkça mevcut bilgiler de değişebilir.

Soru: 15 Tarih biliminde bir dönemin “Çağ” olarak adlandırılabilmesi için bu dönemin başlangıç ve bitişini belirleyen olayların taşıması gereken iki temel nitelik nedir?

Bir dönemin “Çağ” olarak adlandırılabilmesi için başlangıç ve bitişini belirleyen olayların taşıması gereken iki temel nitelik şunlardır:

• Başlangıcı ve Sonu Belli Olmalıdır: Çağ, başlangıcı ve sonu belli olan kronolojik bir dönemdir.
• İnsan Hayatında Büyük Değişimlere Yol Açmış Olmalıdır: Çağın başlangıcını ifade eden olayın, insan hayatında ve toplumda büyük değişimlere yol açan, kronolojik olarak açıklanabilen bir dönemi dilimlemesi gerekir.

Soru: 16 Aşağıdaki tabloda Tarih Çağları ve bu çağların başlangıç ve bitiş tarihleri verilmiştir. Lütfen tabloda boş bırakılan yerlere, o çağı başlatan veya bitiren önemli tarihsel olayı yazarak tabloyu tamamlayınız.

Soru: 17 İnsanlar neden takvim yapmışlardır? Ay yılı esaslı ve güneş ile esası takvimin özellikleri nelerdir? Bu takvimlerin ilk örneklerini hangi uygarlıklar vermiştir?

 İnsanlar Neden Takvim Yapmışlardır?

İnsanların takvim yapmalarının temel nedeni, zamanı geçmiş ve gelecek zamanı kapsayacak şekilde düzenleyebilme ihtiyacıdır.

• Takvimler, zamanı gün, hafta, ay, yıl gibi anlamlı periyotlara bölerek düzenli bir sistem çerçevesinde gösterir.
• Bu sistem, insanların hayatlarını düzenlemek ve yapacakları işleri planlamak (tarımsal faaliyetler, dini günler, vb.) amacıyla ortaya çıkmıştır.

Ay Yılı Esasına Göre Takvim Özellikleri

• Esas Alınan Hareket: Ay’ın Dünya etrafındaki dönüşünü esas alır.
• Süresi: Bu takvim 354 gündür.
• İlişkisi: Ay’ın Dünya etrafındaki on iki tur dönüşü bir yıla denk gelir.

Güneş Yılı Esasına Göre Takvim Özellikleri

• Esas Alınan Hareket: Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüşünü esas alır.
• Süresi: Bu takvim 365 gün 6 saattir.

Bu Takvimlerin İlk Örneklerini Hangi Uygarlıklar Vermiştir?

• Ay Yılı Esasına Göre İlk Takvimi Yapan: Sümerler
• Güneş Yılı Esasına Göre İlk Takvimi Yapan: Mısırlılar

Soru: 18 Birinci elden kaynaklar ile ikinci elden kaynaklar arasındaki en temel zaman farkını ve bu farkın nedeni olan kaynağın oluşum sürecini açıklayınız.

Zaman Farkı: Birinci elden kaynaklar, olayın meydana geldiği dönemden günümüze kadar varlığını sürdürmüş veya o dönemde hemen sonra oluşmuş kaynaklardır. İkinci elden kaynaklar ise, olayın meydana geldiği zamandan çok daha sonra oluşmuştur.

Oluşum Süreci: Birinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı anın izlerini taşıyan orijinal belgelerken; ikinci elden kaynaklar, birinci elden kaynaklardan faydalanılarak (aktarılarak, yorumlanarak) üretilmişlerdir.

Soru: 19 “Kitabe, abide, para, arkeolojik kalıntılar, madalya, arma, destan, efsane” birinci elden kaynaklara örnek olarak verilmiştir.

Bu örneklerden, “yazılı belge” niteliğinde olan (üzerinde yazı/yazıt bulunan) ve “arkeolojik buluntu/kalıntı” niteliğinde olan (topraktan çıkan veya maddi kalıntı olan) ikişer örnek yazınız.

Yazılı Belge Niteliğinde Olanlar: Kitabe, Destan

Arkeolojik Buluntu/Kalıntı Niteliğinde Olanlar: Arkeolojik Kalıntılar, Madalya, Abide (Anıt)

Soru: 20 Bir tarihçi, yazdığı bir makalede bir tarihsel olayı incelerken, olayın yaşandığı döneme ait birinci elden kaynaklara neden öncelik vermelidir? Bu tercihin iki temel gerekçesini açıklayınız.

• Döneme Ait Orijinal Bilgiye Ulaşma: Birinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı dönemden günümüze kadar varlığını sürdüren en özgün kanıtlardır ve tarihçinin geçmiş yaşantılara ilişkin en doğru ve orijinal bilgiye ulaşmasını sağlar.
• Yorumlama ve Yanıltma Riskini Azaltma: İkinci elden kaynaklar, başka bir tarihçi tarafından yorumlanarak üretildiği için, olayın orijinal bağlamından uzaklaşma ve yorum farklılığı (subjektiflik) riski taşır. Birinci elden kaynakları kullanmak bu riski azaltır.

Soru: 21 Geçmişte meydana gelen bir olayın yaşandığı dönemden günümüze kadar varlığını sürdüren, ham ve orijinal bilgi veren her türlü belge ve buluntuya tarih biliminde ne ad verilir?

Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynak)

Soru: 22 Tarihçiler tarafından yazılan bilimsel kitaplar, makaleler veya ders kitapları, tarihsel bilgiye kaynaklık eden malzemeler arasında hangi kaynak türüne örnek teşkil eder?

İkinci Elden Kaynaklar

Soru: 23 Tarihsel kaynaklardan hangileri, geçmişten günümüze sözlü aktarım yoluyla ulaşan ve kaynak türüne örnek teşkil eder? İki farklı örnek yazınız.

• Mektuplar
• Destanlar
• Ata sözleri

Soru: 24 Hikâye: “Hitit Kral Yolu’nda Bir Araştırma”

Tarih öğrencisi Emir, Hitit İmparatorluğu’nun başkenti Hattuşaş’ta (Çorum, Boğazkale) yapılan bir arkeolojik kazı alanında staj yapmaktadır. Emir, araştırmasına başlarken geçmişten gelen bilgilere üç farklı yolla ulaşmıştır:

1. Kazı alanının hemen yanındaki köyde yaşayan 80 yaşındaki bir teyzenin anlattığı, bölgede dilden dile dolaşan ve geçmiş kralların yaptıklarını öven eski bir halk Hikâyesi.
2. Kazı sırasında ortaya çıkan, üzerine bir kralın savaş zaferinin çivi yazısıyla kazındığı kil tabletler.
3. Kazı ekibinin kısa süre önce bulduğu, üzerindeki figürlerden hangi krala ait olduğu anlaşılan, dönemin ekonomik gücünü gösteren bakır paralar.

Yukarıdaki Hikâyede, tarih öğrencisi Emir’in ulaştığı üç farklı kaynak türünü (1. Halk Hikâyesi, 2. Kil tabletler, 3. Bakır paralar), oluşma biçimlerine göre sınıflandırma tablosundan faydalanarak doğru kategori ile eşleştiriniz.

Senaryolara baktığımızda 9. sınıf tarih dersi 1. dönem 1. yazılı sınav için toplam 6 senaryo mevcuttur.  Bu (TAR.9.1.3. Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme) öğrenme çıktınız tüm senaryolarda mevcut olup bu konu hakkında kesinlikle soru çıkacaktır.

TAR.9.1.3. Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme

Soru: 25 Tarihsel bilgi üretim sürecinde, tarihçinin araştırmasına başlamadan önce yapması gereken ve araştırmanın sınırlarını belirleyen ilk iki temel adım nedir?

Öncelikle araştırma yapmak istenen konuyu belirleme.

Araştırmanın konusunun sınırlarını (zaman, mekân ve içerik açısından) belirleme.

Soru: 26 Tarihçiler, kaynaklardan elde ettikleri bilgilerin doğru, gerçekçi ve güvenilir olup olmadığını belirlemek için yaptıkları ve farklı bakış açılarını yansıtan çok sayıda kaynaktan yararlandıkları bu aşamaya ne ad verirler?

Kaynakların eleştirel bir yaklaşımla ele alınması / Bilgilerin sorgulanması

Soru: 27 Tarihsel Bilginin Üretim Sürecini (Araştırma Aşamalarını), mantıksal bir sıra takip ederek madde madde aşağıya yazınız.

Tarihsel Bilginin Üretim Süreci Aşamaları

1. Konu ve Sınır Belirleme:
   • Araştırma yapılmak istenen konuyu belirleme.
   • Araştırma konusunun sınırlarını (zaman, mekân ve içerik açısından) belirleme ve sorular sorma.
2. Kaynak Tarama (Tasnif):
   • Seçilen konu çerçevesinde taranacak ve kullanılabilecek kaynakları (kütüphaneler, arşivler, müzeler vb.) belirleme.
3. Kaynakları Toplama (Tasif / Tahlil’e hazırlık):
   • Toplanan kaynakları sınıflandırdıktan sonra, eleştirel bir yaklaşımla ele alarak konuyla ilgili bilgileri tespit etme.
4. Kaynakları Eleştirel İnceleme (Tahlil):
   • Kaynaklardan elde edilen bilgilerin doğruluk, gerçeklik ve güvenilirlik açısından dikkatle sorgulanması. (Tarihçiler, kaynakların içeriğindeki her türlü çelişki, tutarsızlık, boşluk, propaganda vb. unsurları bu aşamada tespit eder.)
5. Bilgileri Yorumlama ve Değerlendirme (Terkip):
   • Elde edilen kanıt ve bilgileri, o dönemin şartları göz önünde bulundurularak yorumlama.
   • Eserlerini ortaya koymadan önce, kaynaklardaki bilgileri eleştirel bir yaklaşımla yorumlama ve bunları araştırılan konu çerçevesinde değerlendirme.
6. Eseri Ortaya Koyma ve Kaynakça Gösterme:
   • Tarihçiler eserlerinde yararlandıkları kaynaklara atıf yapmalı ve bilimsel etik açısından bu kaynakları eserin kaynakça bölümünde göstermelidir.

Soru: 28 Hikâye: “Osmanlı’nın Kayıp Belgeleri”

Tarihçi Zeynep Hanım, Fatih Sultan Mehmet dönemine ait, İstanbul Boğazı üzerindeki ticari anlaşmaların detaylarını içeren kayıp bir belge serisini incelemeye karar verdi.

1. Zeynep Hanım, ilk olarak Boğaz hattı üzerinde, o dönemden kalma bir liman kalıntısında arkeologlar tarafından bulunan ve üzerinde Osmanlıca el yazısıyla metinler bulunan taş tabletleri laboratuvara gönderdi.
2. Burada, tabletlerdeki yazıların özelliklerini ve hangi döneme ait olduklarını belirlemek için bir uzmanla çalıştı. (Çünkü yazıların okunması ve tarihlendirilmesi gerekiyordu.)
3. Daha sonra, bu ticari anlaşmaların geçerliliğini ve resmiyetini anlamak için, anlaşmaların üzerindeki padişah tuğralarını ve resmi mühürlerini inceledi.
4. Son olarak, Zeynep Hanım, anlaşmaların yapıldığı dönemde bölgede yaşayan Türk, Rum ve Venedikli tüccarların ticaret hayatını düzenleyen yazısız kurallarını, günlük yaşam biçimlerini ve geleneklerini araştırmaya başladı.

Yukarıdaki Hikâyede, Tarihçi Zeynep Hanım’ın üzerinde çalıştığı taş tabletlerdeki Osmanlıca el yazısını ve resmi mühürleri/tuğraları incelemek için sırasıyla hangi iki farklı yardımcı bilim dalından faydalanması gerekir? İnceleme alanlarıyla birlikte açıklayınız.

Paleografya: Tabletlerdeki Osmanlıca el yazısını okumak ve yazıların özelliklerini incelemek için.

Sigilografya: Resmi anlaşmaların üzerindeki padişah tuğralarını ve mühürleri inceleyerek belgenin geçerliliği hakkında bilgi edinmek için.

Zeynep Hanım, araştırma sürecinde maddi kalıntıları (taş tablet) ve toplumsal kuralları (tüccarların günlük yaşam biçimleri ve gelenekleri) incelemiştir. Bu iki farklı kaynak türünü analiz ederken sırasıyla hangi iki farklı yardımcı bilim dalından faydalanmıştır?

Arkeoloji: Boğaz hattındaki liman kalıntısında toprağın altından çıkan taş tabletleri ve kalıntıları incelemek için.

Etnografya: Bölgede yaşayan tüccarların toplum örf, âdet, gelenek ve yaşayışlarını inceleyerek yazısız kurallarını anlamak için.

Soru: 29 Hikâye: “Hitit Uygarlığının Sınırları ve İnançları”

Tarihçi Murat Bey, Hitit İmparatorluğu’nun coğrafi yayılım alanını, ekonomik gücünü ve dinî yaşamını araştırmaktadır.

1. Araştırmaya, Hititler tarafından ticaret amacıyla kullanılan ve topraktan çıkan, üzerinde kabartma figürler bulunan, bakırdan yapılmış madeni paraları inceleyerek başladı. (Paralardaki figürler aynı zamanda dönemin inançları hakkında da ipucu veriyordu.)
2. Daha sonra Murat Bey, o dönemki Hitit yerleşimlerinin, deprem bölgelerine ne kadar yakın olduğunu ve bu yerleşimlerin coğrafi çevresel faktörlerden nasıl etkilendiğini haritalar üzerinde analiz etti.
3. Son aşamada ise, Hitit Kralı’nın Mısır firavunu ile yaptığı Kadeş Antlaşması’nın orijinal metinlerini ele aldı ve bu uluslararası yazışmanın hangi kurallara göre yapıldığını araştırdı.

Murat Bey’in, Hititlerin ekonomik gücünü anlamak ve yerleşim alanlarının çevresel faktörlerden nasıl etkilendiğini analiz etmek için sırasıyla hangi iki farklı yardımcı bilim dalından faydalanması gerekir?

Nümizmatik: Hititlerin bakır paralarını (ekonomik gücün ve inançların göstergesi olan maddi kalıntıyı) incelemek için.

Coğrafya: Hitit yerleşimlerinin deprem bölgeleriyle ilişkisini ve coğrafi çevre faktörlerinin etkisini incelemek için.

Murat Bey, araştırmasında hem maddi kalıntıları (paraları) hem de uluslararası yazışma kurallarını (antlaşma metinleri) incelemiştir. Bu iki farklı kaynağı analiz etmek için sırasıyla hangi iki farklı yardımcı bilim dalından faydalanması gerekir?

Nümizmatik: Topraktan çıkan madeni paraları (maddi kanıt) incelemek için.

Diplomasi: Uluslararası antlaşmaların (Kadeş Antlaşması) orijinal metinlerini ve yazışma kurallarını incelemek için.

Senaryolara baktığımızda 9. sınıf tarih dersi 1. dönem 1. yazılı sınav için toplam 6 senaryo mevcuttur.  Bu (TAR.9.1.4. Dijitalleşmenin tarih araştırma ve yazımının dönüşümüne etkisini değerlendirebilme) öğrenme çıktınız 4,5,6. senaryolarda mevcuttur. Bu senaryolardan sorumlu olanlar için kesinlikle soru çıkacaktır. 1.2. ve 3. Senaryodan sorumlu olanların bu bölüme çalışmasına gerek yoktur.

TAR.9.1.4. Dijitalleşmenin tarih araştırma ve yazımının dönüşümüne etkisini değerlendirebilme

Soru: 30 Dijital kaynaklar, oluşum biçimlerine göre iki ana kategoriye ayrılmıştır: Dijital Doğmuş Kaynaklar ve Sonradan Dijitalleştirilmiş Kaynaklar.

Aşağıdaki tabloyu, her iki kaynağın kısa tanımını yaparak ve metinden her biri için birer örnek vererek tamamlayınız.

Soru: 31 Tarihçilerin akademik çalışmalarda kullanabilmesi için bir arşiv belgesinin dijitalleştirilme süreci iki ana aşamadan oluşur:

1. İlk Adım (Dijitalleştirme ve Etiketleme): Bu ilk adımın temel amacı ve süreci başlatan eylem (kavram) nedir?
2. İkinci Aşama (Okunabilirlik ve Kullanılabilirlik): Verilerin bilgisayarda okunabilir ve herkesin kullanabileceği hale getirilmesi için bu aşamada uygulanan, bilgilerin anlamlandırılmasına ve erişim kolaylığına yönelik metindeki dört farklı işlemi yazınız.

1. İlk Adım (Dijitalleştirme ve Etiketleme):
   • Temel Amaç: Herkesin ulaşabileceği bir kaynağa dönüştürmek.
   • Süreci Başlatan Eylem/Kavram: Sayısallaştırmak (digitization) ve etiketlemek (tagging).
2. İkinci Aşama (Okunabilirlik ve Kullanılabilirlik) İşlemleri: (Aşağıdaki metindeki işlemlerden herhangi dördü kabul edilebilir)
   • Belgelerden elde edilen verinin uluslararası standartlara uygun olarak tasnif edilmesi (sınıflandırılması).
   • Verilerin birbirleriyle ilişkilendirilmesi.
   • Kavram ağacı oluşturulması.
   • Otomatik sözlük oluşturulması.
   • Açık erişim (herkesin ulaşabilmesi) sağlanması.
   • Bağlı veri (ilişkili veriler) oluşturulması.
   • İleri arama ve filtreleme özelliklerinin eklenmesi.
   • Dışa aktarma işlemleri yapılması.

Soru: 32 Dijital tarih çalışmalarında izlenen süreçlerin ana başlıklar halinde başlangıçtan sona doğru, sırasıyla maddeler halinde yazınız.

Dijital tarih çalışmalarında izlenen süreçlerin ana başlıklar halinde sıralaması şöyledir:

1. Araştırma ve Veri Toplama
2. Verileri Dijitalleştirme
3. Verileri Düzenleme ve Kataloglama
4. Verileri Analiz Etme ve Yorumlama
5. Sonuçları Paylaşma ve Sunma

Soru: 33 Tarih biliminin dijitalleşmesi tarih araştırmalarını nasıl etkilemiştir? Örneklerle açıklayınız.

Kaynaklara Erişim ve Kapsam: Dijitalleşmenin en büyük etkisi, kaynaklara erişimi kolaylaştırması ve coğrafi sınırları kaldırmasıdır.

• Erişim Hızının Artması (Zaman Tasarrufu): Tarihçiler, daha önce fiziksel olarak seyahat ederek aylar süren arşiv taramalarını, dijital arama motorları ve çevrimiçi veri tabanları sayesinde artık saatler içinde yapabilmektedirler.

Örnek: Osmanlı Arşivleri’nin büyük bir kısmının veya Britanya Kütüphanesi’ndeki eski el yazmalarının dijital ortama aktarılmasıyla, dünyanın herhangi bir yerindeki araştırmacı, anahtar kelime araması yaparak ilgili belgelere anında ulaşabilmektedir.

• Araştırma Kapsamının Genişlemesi: Dijitalleşme, tarihçilerin tek bir arşivle sınırlı kalmak yerine, aynı anda birden fazla ülkenin arşivlerini karşılaştırmalı olarak incelemesine olanak tanımıştır.

Örnek: Bir tarihçi, bir salgının etkilerini incelerken, aynı anda hem Venedik arşivlerindeki resmi raporlara hem de yerel gazete koleksiyonlarının dijitalleştirilmiş nüshalarına ulaşarak daha kapsamlı ve çok sesli bir analiz yapabilmektedir.

Yeni Yöntemler ve Analiz İmkanlar, Dijital araçlar, tarihçilere geleneksel yöntemlerle mümkün olmayan yeni analiz teknikleri sunmuştur.

• Büyük Veri (Big Data) Analizi: Dijitalleştirilen milyonlarca belge (Büyük Veri) üzerinde Metin Madenciliği (Text Mining) gibi araçlarla çalışma imkanı doğmuştur.

Örnek: Bir döneme ait binlerce mektup veya gazete metni, bir dijital araçla taranarak o dönemde en sık kullanılan kavramlar, duygusal eğilimler veya belirli kelimelerin kullanım sıklığındaki değişimler saniyeler içinde tespit edilebilmektedir. Bu, geleneksel okumada fark edilemeyecek kalıpları ortaya çıkarır.

Verilerin Görselleştirilmesi: Elde edilen verilerin haritalar, grafikler veya ağ analizi (Network Analysis) şeklinde görselleştirilmesi, karmaşık tarihsel ilişkileri daha anlaşılır kılmaktadır.

Örnek: Dijital haritalama (GIS) araçları kullanılarak, 19. yüzyıldaki bir göç dalgasının rota ve hızının görselleştirilmesi veya geçmişteki ticaret ağlarının ve sosyal ilişkilerin şemalandırılması sağlanır.

Zorluklar ve Sınırlılıklar,  Dijitalleşme, beraberinde bazı zorlukları da getirmiştir:

• Bilgi Kirliliği ve Güvenilirlik Sorunu: İnternette herkesin içerik üretebilmesi, doğrulanmamış veya yanlış tarihsel bilgilerin hızla yayılmasına yol açmıştır. Bu durum, tarihçilerin kaynak eleştirisini daha titiz yapmasını gerektirmektedir.
• Bağlamdan Kopma Riski: Fiziksel bir arşivi ziyaret etmek, belgeyi bulunduğu ortamda ve diğer belgelerle olan ilişkisi içinde görmeyi sağlarken, dijitalleştirilen parçalı bilgiler orijinal tarihsel bağlamından koparılabilir ve yanlış yorumlama riskini artırabilir.

9.Sınıf Tarih Dersi 1.Dönem 1.Yazılı sınavını indirmek tıklayınız.